Opgetild landschap Tekst: Tjerk van Duinen
Museumpark VONK breidt het preHistorisch Dorp uit met een nieuw museum voor de geschiedenis van Eindhoven en de regio. De naam VONK verwijst naar de nieuwsgierigheid, de verwondering die het bij bezoekers wil opwekken. Studio Marco Vermeulen heeft dit vertaald naar een intrigerend ontwerp voor het nieuwe museumgebouw met een groen, dubbelgekromd dak. Het museumgebouw lijkt zo uit het landschap te zijn gesneden en opgetild. Dat beeld wordt versterkt door gevels van prefab kalkhennepelementen met lagen gepigmenteerde kalkstuc, een verwijzing naar het lokale bodemprofiel. Het dak is tegelijk draagconstructie, waterbuffer, energiebron, tuin en museumroute. Op 2 september werd het gebouw officieel geopend door Koning Willem-Alexander.
Het dak is opgezet als een grondvlak van 42 bij 42 m dat op twee punten is opgetild, waardoor de dubbele kromming ontstaat. Hieronder liggen tentoonstellingsruimten, horeca, kantoren en een maakschuur. Bovenop voert een publiek pad langs inheemse bloemen, grassen en een ronde zonnetuin. Het is een museumzaal geworden in de open lucht met mooie uitzichten op de omringende natuur. Gebouw en dak waren geen vanzelfsprekende bouwopgaven. “Dit is allemaal nog nooit zo gemaakt”, aldus Martijn van den Hoef, uitvoerder van BAM Integrale Projecten Zuid. Hij doelt onder meer op de gelami-neerde houten kolommen en gedraaide spanten die forse gekromde houten dakelementen dragen en op de gevels uit geprefabriceerde kalkhennepelementen. Binnen is 233 m³ CLT uit het Biobasecamp van de Dutch Design Week van 2019 hergebruikt als wand, met de afdrukken van het voormalige paviljoen nog zichtbaar.
DAKTECHNIEK
Basis voor de dakdichting zijn de houten cassettes van 9 bij 3 meter. Volledig gesloten prefab-elementen zouden moeilijk exact de ronding van de onderconstructie volgen. BAM liet daarom ‘halve’ cassettes plaatsen: open elementen die ter plaatse met glaswol werden geïsoleerd en pas daarna aan de bovenzijde werden gesloten. “We waren bang dat volledig gesloten elementen de vorm niet goed zouden aannemen”, vertelt Van den Hoef. “Door ze open te leggen, konden de regels onderling nog iets wijken. Zo volgde het pakket de kromming zonder dat we aansluitingen hoefden te forceren.” Op het dakbeschot kwam eerst een dunne bitumineuze noodlaag, koud verkleefd om open vuur op de houten ondergrond te vermijden. Deze tijdelijke waterdichting ging later ook functioneren als dampremmende laag. Daarboven bracht Van Wylick over het hele dak circa 50 mm Isomix aan, die niet als primaire isolatie dient — die zit al in de cassettes — maar die het dauwpunt verlegt, een drukvaste ondergrond maakt en de complexe vorm egaliseert. De mortel volgt de vorm naadloos. Op steilere delen werd in kleine vakken gewerkt, met tijdelijke regels als handbekisting.De cementgebonden laag beschermde bovendien de houten draagconstructie tijdens het brandwerk aan de dakbedekking. Hoekdak uit Heeze bracht vervolgens via de brandermethode een tweelaags wortelvast Wédéflex-systeem aan. Tijdens een warme periode trad plaatselijk blaasvorming op door opgesloten vocht en oplopende dampspanning. Koelen met sproeiers bood weinig soelaas: op de hellingen liep het water vrijwel direct weg. De betrokken partijen onderzochten het gedrag gezamenlijk, herstelden beschadigde delen en pasten voor het vervolg de opbouw aan. “Een partieel verkleefde onderlaag met noppen gaf de damp ruimte om zich te verdelen”, verklaart Van den Hoef. “Daarna hadden we eigenlijk geen blaasvorming meer.”
De overdracht naar de groenbouwer verliep door de dakhellingen niet via de gebruikelijke watertest. Daarom liepen de betrokken partijen gezamenlijk over het dak, inspecteerden ze de waterdichting visueel en legden ze de vrijgave formeel vast. “Je moet op zo’n werk precies weten wanneer de verantwoordelijkheid van de ene naar de andere laag overgaat”, aldus Van den Hoef. “Als er daarna honderden kubieke meters materiaal op liggen, wil je niet meer hoeven discussiëren over wat eronder zit.”
GROEN OP DE HELLING
Van Helvoirt Groenprojecten was verantwoordelijk voor de engineering en uitvoering van de daktuin en voor het beplantingsplan. De daktuin is opgezet als een dynamisch systeem van inheemse planten, afgestemd op uiteenlopende omstandigheden op hoogte. De verschillende soorten planten en bloemen zorgen voor een natuurlijke overgang van het gebouw naar de omgeving. Op de bitumineuze waterdichting liggen bescherm-, drainage-, retentie- en filterlagen met circa 200 tot 220 mm substraat. In de steile buitenzone moet het pakket afschuiven, erosie en wind weerstaan. Een projectspecifieke combinatie van stalen trekbanden, strippen en ingesloten gaas, ontwikkeld door Van Helvoirt Groenprojecten, verdeelt de lasten en houdt het substraat op zijn plaats. Hiertussen voeren paden van honingraatelementen met fijn split bezoekers over
het dak. Cortenstalen randen en dragende strippen sluiten de verschillende pakketten op en vormen tegelijk de basis voor de hieraan vastgelaste stalen leuningen. De pv-panelen staan op geballaste aluminium frames. Hun ronde compositie leest als een zonnetuin in plaats van een technische ruimte. Water blijft zo lang mogelijk achter in het dakpakket en voedt de beplanting tijdens droge perioden; het overschot stroomt via lage punten en ruime hemelwaterafvoeren naar wadi’s in het park.
VEILIGHEID
Op een dak dat tijdens de bouw voortdurend van vorm en toegankelijkheid verandert, is randbeveiliging geen eenmalige voorziening. Het begon in de ruwbouwfase met een tijdelijke leuning buiten de houten randligger voor de montage van cassettes en daklagen. Voor het plaatsen van de kalkhennepwanden verschoof de tijdelijke afzetting vier meter naar binnen; daarna kon zij weer richting de gevel. Iedere bouwfase vroeg zo om een nieuwe veilige werkzone. Daarna nam een volledig ingepakte, verankeringloze steiger de beveiliging over. Verankeren in kalkhennep was niet mogelijk, zodat steunberen en ballast voor stabiliteit zorgden. Toen het stucwerk eerder gereed was dan de daktuin en de steiger weg moest, kwam er opnieuw een tijdelijke oplossing: lage bouwhekken in verzwaarde voetblokken in de brede gootbak, extra geschoord naar de dakrand. Van den Hoef liet de opstelling toetsen en koos kortere afstanden tussen de schoren dan aanvankelijk voorzien. “Veiligheid staat bij BAM stipt op nummer één, gevolgd door kwaliteit en projectvoortgang.” In de gebruiksfase is het publieksgedeelte afgescheiden door de stalen hekwerken. Onderhoud kan veilig worden verricht door aan te haken op de veiligheidslijnen rondom.
DUURZAAMHEID
Er is heel veel in het werk gesteld om het museum tot een voorbeeld van duurzaamheid te maken. Dat begint bij de grote hoeveelheid (constructief) hout die erin is verwerkt, waarvan een groot deel ook nog eens is hergebruikt. De gebouwschil voegt hier klimaatadaptatie en biodiversiteit aan toe. Inheemse planten en grassen op het dak sluiten aan op het omliggende landschap; voorzieningen in de kalkhennep gevel bieden ruimte aan vogels en vleermuizen. Regenwater wordt zo lang mogelijk in het dakpakket vastgehouden en voedt de beplanting in droge perioden. Overtollig water stroomt via de lage punten en ruime hemelwaterafvoeren naar wadi’s in het park. De zonnetuin levert energie.
SAMENWERKING
De dubbele kromming liet weinig ruimte voor een traditionele opeenvolging van deelontwerpen. BAM coördineerde de engineering met Studio Marc Vermeulen, constructeur Tielemans, houtbouwer Arcon, Hoekdak, Isomix en Van Helvoirt Groenprojecten. Elke keuze werkte door: van cassettes en uitvullaag tot waterdichting, groenpakket en tijdelijke beveiliging. “Het paste als een puzzel”, zegt Van den Hoef over de houtconstructie. Dat gold ook voor het proces. Bij de blaasvorming zochten fabrikant, dakdekker, mortelleverancier en bouwer samen naar een oplossing; de waterdichting werd gezamenlijk vrijgegeven. Ook in het groenpakket kwamen ecologie, onderhoud, publiek gebruik en krachtsafdracht samen. Samenvattend omschrijft Van den Hoef de samenwerking als uitstekend.
ESTHETIEK
Buiten leest het dak als een glooiing in het park. Het wandelpad maakt die vorm ervaarbaar: bezoekers kijken niet alleen naar het dak, maar bewegen over de kromming heen. De materialisering ondersteunt dat beeld. De vegetatie loopt visueel door in de Genneper Parken, terwijl de gepigmenteerde kalkstuc van de gevel verwijst naar lokale bodemlagen. De ronde compositie van zonnepanelen is opgenomen als zonnetuin in plaats van als technisch restvlak. Daardoor blijft het dak, ondanks de veelheid aan functies, één landschap. Dit is gebouwd op een uitzonderlijke dakvorm die het resultaat is van een reeks nauwkeurige beslissingen. Van den Hoef: “Je maakt vooraf een plan, maar je moet blijven kijken naar wat het dak je in de
uitvoering vertelt.”
Opdrachtgever: Stichting Eindhoven Museum
Ontwerp: Studio Marco Vermeulen
Constructief ontwerp en engineering: AdviesbureauTielemans
Hoofdaannemer: BAM Integrale Projecten Zuid
Houten constructies: ARCON
Aanleg daktuin: Van Helvoirt Groenprojecten
Dakdekker: Hoekdak
Leveranciers: Van Wylick (Isomix), Knauf Insulation (glaswol isolatie), Wedeflex (dakbedekking), Eigen Energie (PV-panelen)