Groen stadslandschap met zes hortussen
MIX Amsterdam is gebouwd op de plek van het vroegere stadsdeelkantoor Osdorp. Het complex is in opdracht van MRP ontworpen door De Architecten Cie en gerealiseerd door Heddes Bouw & Ontwikkeling. MIX Amsterdam combineert 528 huurwoningen, waarvan 162 sociaal, met winkels, kantoren en Het Verhalenhuis en omvat daarnaast ruim 400 fietsplekken en 383 parkeerplaatsen. Het complex is verdeeld over zes gebouwen die verbonden worden door een semi-openbare daktuin met zes identiteiten en verschillende niveaus. Landschapsontwerper Sant en Co en uitvoerder Kleywegen maakten het tot één herkenbaar geheel.
Tekst: Tjerk van Duinen
Op de daken is een samenhangend groen landschap neergezet met zes verschillende hortussen. Motus is de beweegtuin, Multitudo de ontmoetingstuin bij Het Verhalenhuis en Prospectus de uitzichttuin met een prachtig uitzicht op de Sloterplas. Cibus staat voor de kruiden- en eettuin, Relaxus voor een weelderige schaduwtuin gericht op ontspanning en Secretus voor een verborgen, beschutte plek. Het zijn tuinen om in te wandelen, te reflecteren, te loungen, te bewegen, te eten en te ontmoeten, een samenhangend netwerk van plekken voor bewoners en bezoekers. Het verbindende element is een kronkelend tuinpad. Dat maakt een volledige ronde mogelijk, met kleinere lussen rond groene eilanden en verblijfsplekken. De route reageert op hoeken, hoogteverschillen, trappen en publieke functies. Bij Het Verhalenhuis is meer verharding opgenomen, zodat daar ruimte ontstaat voor intensiever gebruik. Elders liggen juist rustigere plekken. “Je moet een totaal rondje kunnen lopen, maar ook extra rondjes kunnen kiezen”, zegt Sander Singor, senior designer en projectleider bij Buro Sant en Co. “Zo wordt de beschikbare oppervlakte ruimtelijk groter ervaren dan een rechte route ooit zou toelaten.”
DAKTECHNIEK
De daktuin heeft twee niveaus en is aangelegd op een vloer van in het werk gestort beton. Patina Dakdenkers heeft deze vloer waterdicht afgewerkt met het IKO® Grow compactdak-systeem: dampscherm van 3 mm gebitumineerd aluminium (op de derde verdieping nog twee lagen PIR-isolatie van 81 mm), IKO base v3 en IKO roofgarden Pantera als toplaag, beide volledig verkleefd. Dit was voor Kleywegen de ondergrond waarop samen met Joosten Ecodak en Griffioen Wassenaar de tuin is aangelegd. Onder vrijwel het hele landschap ligt een retentiepakket: circa 4.500 m² Aqua Multibox met capillaire werking uitgevoerd in hoogten van 80 en 150 millimeter. Druppelleidingen vullen dat aan op plekken waar extra beregening nodig is. De afvoer is slim regelbaar, zodat water niet onmiddellijk verdwijnt, maar gecontroleerd kan worden vastgehouden en afgevoerd. Boven dit watersysteem ligt voor de vaste planten minimaal 25 tot 30 centimeter intensief substraat. Bij bomen en heesters loopt het pakket op in zorgvuldig gemodelleerde heuvels die strategisch zijn geplaatst in de buurt van onderliggende kolomposities. Bomen zijn samen met opdrachtgever, bouwer en kweker geselecteerd. De kluiten zijn met vlechtnetten en banden verankerd. “Een boom op hoogte mag niet blijven bewegen; de wortels moeten zich kunnen vastzetten en dan mag er geen speling in komen”, aldus Singor. Dakdoorvoeren, opstanden, sparingen en aansluitingen moesten vooraf kloppen. Hetzelfde gold voor zware objecten als het stalen toestel, de trappen en de stalen kokers voor klimplanten. Die zijn eerst gemonteerd en daarna waterdicht afgewerkt. Jelle van der Kleij, directeur van Kleywegen: “Het rode sport- en speelobject vroeg om een unieke uitwerking en passende certificering. Voor de ronde contouren waren speciale beton- en staalbanden nodig. Een ander ‘detail’ was de bestrating in vier tinten tegels. Door de ronde vormen van de paden en loopvlakken leverde dat bijzonder veel zaagwerk op. Maar het resultaat mag er wezen!”
DUURZAAMHEID
De duurzame werking van het dak begint bij het vasthouden van water. Retentie, capillaire voeding, druppelleidingen en geregelde afvoer vormen samen een keten. Daardoor kan neerslag tijdelijk in het dakpakket blijven en later beschikbaar komen voor planten. Het systeem beperkt onnodige afvoer en ondersteunt het groen in droge perioden. Daarboven staat een vegetatielaag met zo’n 24.000 vaste planten, 46 bomen en 49 heesters. Singor: “De zes tuinen verschillen, maar vormen ecologisch en visueel één geheel. Zonnige delen kregen meer kruidachtige beplanting; schaduwrijke zones bevatten meer wintergroene soorten. Vaste planten blijven in de winter staan, zodat stengels en zaadhoofden – voor de vogels! – een silhouet vormen. Pas in het voorjaar volgt de snoei. Dat winterbeeld voorkomt een kaal dak en verlengt de seizoenswerking. De beplanting draagt tegelijk bij aan biodiversiteit, gezondheid, schoonheid en sociale samenhang. Het daklandschap vormt tevens een groene schakel binnen de hoogstedelijke ontwikkeling van Centrum Nieuw-West. Het verbindt gebouwen en functies en sluit aan op de groenblauwe structuur van de Hoekenesgracht en het Stemplein. Zo draagt het bij aan de leefkwaliteit, vergroening en ruimtelijke samenhang van de wijk.
ESTHETIEK
De daktuin van MIX Amsterdam ontleent zijn identiteit aan de variatie binnen familiekenmerken. In de ene tuin overheersen grijs, geel en wit; rond Het Verhalenhuis verschijnen bontere kleuren. Zon en schaduw bepalen mede de soortenkeuze. Toch blijft het beeld verbonden door herhaling, gelaagdheid en de slingerende paden. “We wilden verschillen voelbaar maken, maar wel één groen landschap houden”, zegt Singor. “De paden zijn geen neutrale stroken. Hun bochten kaderen de beplanting, vertragen de wandeling en maken telkens een andere blik mogelijk. Rood staal legt vervolgens een directe relatie met de architectuur. De kleur keert terug in hekwerken, kolommen, ringen en objecten. Eerdere afwijkende kleurvoorstellen zijn verlaten om landschap en gebouw sterker als familie te laten spreken. Dat maakt de veelheid aan onderdelen rustig. Tegelijk blijven bijzondere elementen herkenbaar: ranke kolommen met ringen, voorzieningen voor klimplanten en een groot sport- en speelobject. Het zijn accenten, geen losse attracties.” Veel aandacht ging uit naar maatwerk. Zo moest een lang bamboe-composiet zitelement met schuine vlakken niet alleen worden bedacht, maar ook maakbaar gemaakt. Van der Kleij: “Het is een idee van Sant en Co dat wij in de werkplaats hebben gemaakt en het kan als zit- en als verblijfsobject worden gebruikt. Het ziet er prachtig uit en we gaan zien hoe het gebruikt gaat worden.”
SAMENWERKING
De ontwerpen van De Architecten Cie. en Sant en Co brengen gebouw, constructie, installaties en landschap bij elkaar. In de ontwerpfase kwam het teamtweewekelijks samen. “Bij zo’n complex verhaal moet je integraal in een 3D-model werken”, zegt Singor. “Ons definitieve ontwerp bleek uiteindelijk duidelijk genoeg om later vrijwel helemaal overeind te blijven.” In de uitvoering werkten ontwerpers, adviseurs en uitvoerende partijen in een soort bouwteamverband zonder formeel etiket. Kleywegen schoof vroeg aan, toetste kosten en maakbaarheid en zocht met de andere partijen naar uitvoerbare details. Van der Kleij noemt het “samen aan tafel komen tot een werkbaar plan”. Die houding was bepalend bij de waterretentie, boomverankering, banden, staalconstructies en aansluitingen op de bouwkundige delen. Optimaliseren betekende hier technische oplossingen vinden die het ontwerp intact lieten. De combinatie van vaste overlegpartners en korte lijnen maakte snelle besluiten mogelijk. Voor een goede aansluiting tussen het werk van Patina en Kleywegen werd voorafgaand aan iedere fase de dakbedekking gecontroleerd door Vebidak. De aanleg vroeg verder om een logistieke aanpak die bij het dak paste. Vanwege de maximale belasting van de dakconstructie konden materialen niet overal worden opgeslagen. Kleywegen en Heddes stemden daarom per fase de opslagplaatsen, het verticale en horizontale transport en de aanvoer van onder andere retentiekratten, substraat, bestrating en groen af. Kleywegen werkte met kleine rupsdumpers en compacte kranen. Kunststof rijplaten beschermden de bitumen ondergrond tegen rijdend materieel. Materialen kwamen just in time, omdat rond het gebouw weinig opslagruimte beschikbaar was en nutsbedrijven gelijktijdig werkten. Meerdere hijs- en opstelposities waren nodig om de verschillende niveaus te bereiken. “Je kunt niet alles brengen en later wel zien wanneer het omhoog gaat”, zegt Van der Kleij. Dagelijkse afstemming werd onderdeel van het bouwproces.
VEILIGHEID
De veiligheid tijdens de bouw werd eenvoudig geborgd met tijdelijke hekwerken en aanvullende valbeveiliging bij openingen, hoogteverschillen en uitzichtplekken. Voor de beheerfase is voor de veiligheid overal stalen hekwerk aangebracht in de bekende kleur rood. Rond het sport- en speelobject ligt een valdempende zone met een onderlaag van rubbergranulaat en een EPDM-afdeklaag. Op de zes woontorens heeft Patina Latchways permanente valbeveiliging aangebracht. Deze daken zijn ingevuld met klimaatinstallaties, grind en betontegels. MIX Amsterdam laat zien dat een daktuin op deze schaal en in deze uitwerking vooral een integrale ontwerpopgave is. Water, gewicht, logistiek, veiligheid en esthetiek grijpen voortdurend in elkaar. Het resultaat is dat de zes verschillende hortussen lezen als één stadslandschap: technisch beheerst, bruikbaar in alle seizoenen en herkenbaar verbonden met de architectuur.
Opdrachtgever: MRP
Ontwerp: De Architecten Cie.
Ontwerp daktuin: Buro Sant en Co
Uitvoering bouwkundig: Heddes Bouw & Ontwikkeling
Uitvoering daktuin: Kleywegen
Dakdekker: Patina dakdenkers
Leveranciers: IKO (dakbedekking, dakisolatie), Joosten Ecodak (materialen daktuin en watermanagementsysteem), (dakbedekking), Griffioen Wassenaar (beplanting), Boot en Dart (bomen