Circulair renoveren op landgoed De Polberg
In het Gelderse Wapenveld ligt buitenplaats De Polberg, een terrein van 52 hectare dat in 1843 werd aangekocht door een koopman uit Heerde. Begin vorige eeuw verrees hier een landhuis geïnspireerd op de architectuur van Berlage. Later volgde nog een tuin naar ontwerp van Zocher. Bij een van de toegangen werd in 1919 een bescheiden boswachtershuisje gebouwd met een rieten zadeldak. Inmiddels is het landgoed in handen van een collectief dat nieuwe functies onderzoekt en tegelijk het oude pand verduurzaamt. Architect Sandra Risseeuw van SA Design kreeg de opdracht het boswachtershuisje op een zo circulair mogelijke wijze te renoveren en uit te breiden. Het resultaat: een woning waarin de daken een hoofdrol spelen, zowel technisch als esthetisch.
(Tekst: Tjerk van Duinen Foto’s: Sandra Risseeuw, Studio VHF (drone))
Risseeuw spreekt van een interessante uitdaging die goed past bij haar bureau. “Bij de renovatie lag de nadruk op gezond, duurzaam en circulair, maar bovenal op verbinding zoeken met de natuur. Dat zie je onder meer terug in de daken van de uitbreiding, die in de vorm van zonnebloembladeren over het huis en de aanbouw liggen en in de natuurlijke materialen, zoals stukken boom, riet, sedum en biobased isolatie.” Risseeuw onderscheidt bij deze renovatie/uitbreiding drie elementen: de bestaande woning, waarvan het rieten dak is gerenoveerd, een uitbreiding aan de westkant met een symbolisch dak van beukenbladeren, en een vrijstaande schuur waar een dak op is gemaakt met perzikpitten en schapenwol.
HERGEBRUIKT RIET
Het oorspronkelijke rieten dak is gerenoveerd met hergebruik van oude riet. Risseeuw: “We hebben zoveel mogelijk bestaand materiaal ingezet. Helaas bleek de sporenkap aangetast door houtworm en is daarom vervangen. Het dak is versterkt met nieuwe houten spanten, houten constructieplaten en een dampdoorlatende folie, zodat het een dampopen dak is gebleven. PHD Rietwerk heeft hierop vervolgens met maximale inzet van bestaand materiaal ook het nieuwe riet aangebracht. Het kleurverschil viel heel erg mee. De zuidwestkant was slechter, daarvan is het riet ingekort en ingezet op andere dakdelen. Metalen pinnen zijn rechtgebogen en ook opnieuw gebruikt. Het dak is geïsoleerd met cellulose dat van binnenuit is ingeblazen: licht, circulair en goedkoop aan te brengen. Overigens is het riet niet chemisch nabehandeld, dat eiste de verzekering ook niet.” De isolatiewaarde van het rieten dak is betrekkelijk hoog: 235 mm cellulose plus 250 mm riet levert een Rc-waarde op van 8,026. “Dat zijn getallen die je zelden haalt bij traditionele rieten daken”, aldus Risseeuw. “Het laat zien dat circulair bouwen niet ten koste hoeft te gaan van technische prestaties.”
BLADERDAK
De woning ligt vlak aan een drukke doorgaande weg. Door de uitbreiding aan de westkant te realiseren, ligt deze in de luwte van het hoofdvolume. “Ik heb mij hierbij laten inspireren op de beukenbomen in het bos, die symbool staan voor de connectie met de natuur”, vertelt Risseeuw. “Dit dak is opgebouwd uit vijf daken met schuine randen en daarop zinken losanges. Onder de uitwaaierende bladervormen kun je wegdromen bij de geluiden van vogels en ritselende beukenbladeren, terwijl het verkeersgeluid naar de achtergrond verdwijnt.” Een zichtbare houten constructie draagt het bladerdak, dat is opgebouwd uit underlayment, PIR-afschot van 20 tot 10 cm (Rc van 9 tot 4,7) en een bitumen dakbedekking. Risseeuw: “Aannemer Dijkhuis gaat bij daken liever voor zeker dan voor het experiment.” Voor de sedumafwerking zijn kunststof cassettes van Sempergreen gebruikt, met 10 cm sedum in verschillende soorten voor een betere overlevingskans. Het dak is van binnenuit toegankelijk via een dakraam. “Om af en toe zaailingen te kunnen weghalen. Aanlijnen is niet mogelijk, maar er is een brede dakrand met CO2 absorberende olivijn. Per kilo kan olivijn 1 kilo CO2 binden, daarom wordt het vaak toegepast in tuinen en op daken.”
LOSAGNES
De randen van de bladeren zijn uitgevoerd met schuine zinkranden, aangebracht door Bouwmetaal uit Tubbergen. “Dit was best lastig”, vervolgt de architect. “De aannemer wilde het dan ook eerst in een mockup zien en goed overleggen over de detaillering. Maar het is mooi geworden, met bladvormige losagnes van gepatineerd zink. De helling heeft de hoek van het rieten dak, het overstek is dun en fijn als een blad. Er zit ook een klein maatschappelijk aspect aan: mensen van de lokale sociale werkplaats hebben de vurenhouten betimmering onder de overstek geschilderd.”
EXPERIMENTEEL SCHUURDAK
Naast de woning staat een ‘nieuwe’ schuur die de oude schuur vervangt en die ook meewerkt als geluidscherm voor de tuin. “Deze schuur is grotendeels gemaakt van hergebruikt materiaal”, stelt Risseeuw. “Deuren en kastdeuren uit het oude pand vormen de zuidgevel, met HSB-staanders van oude vloerbalken. De andere gevels zijn van onderhoudsvrij ‘burned wood’.” Het dak van de schuur is een experiment in samenwerking met Vitaal Architectuur. Risseeuw: “Op een dakbeschot van underlayment ligt 4 cm kurkisolatie, daarop bitumen. Voor het sedumdak hebben we hier gekozen voor een drainagelaag van perzikpitten en daarop een laag ongewassen schapenwol als drager voor substraat en een mengsel van sedum en grassen. De schuur heeft hiermee een dak met een Rc-waarde van 2. En alleen het bitumen en de metalen dakrand zijn niet biobased.” Met het hergebruik van veel materialen en de inzet van zoveel mogelijk circulaire en biobased bouwmaterialen is voor het grootste gedeelte tegemoetgekomen aan de wensen van de opdrachtgever. “Waar dat niet is gelukt, zoals de bitumen dakbedekking en PIR-isolatie, dragen deze alternatieven wel bij aan een lange levensduur van de daken”, besluit Risseeuw. “En dat is ook een vorm van duurzaamheid. We hebben met het ontwerp van het boswachtershuis recht te doen aan de omgeving, zowel in vormgeving als in materialisatie. Samen met de uitvoerende partijen is dat volgens mij goed gelukt.”