De natuur tot aan de voordeur
Aan de oostrand van Ede is in vijftien jaar tijd het terrein van de voormalige kunstzijde fabriek Enka getransformeerd tot woon- en werkgebied met in totaal ruim 1.500 woningen. Stoere baksteenarchitectuur domineert in de wijk, een referentie naar de oorspronkelijke fabrieksgebouwen, waarvan een deel is blijven staan. Het gebied grenst aan de Veluwe en wordt goed ontsloten door het naastgelegen station Ede-Wageningen en de A12. Het laatste deelproject van Enka-Ede is Hartogshof, een carré-vormig gebouw met 155 appartementen en 14 eengezinswoningen, gerealiseerd door BAM Wonen. Het gebouw is in opdracht van gebiedsontwikkelaar AM door MIX architectuur ontworpen als een ‘stoer, stedelijk woonblok’, waarbij het parkeren half verdiept plaatsvindt onder de woningen en onder een opgetilde daktuin. Een daktuin als een sociale omgeving waar je thuiskomt in een stukje Veluwe.
Tekst: Tjerk van Duinen
Van de oude fabrieksbebouwing is nog een deel zichtbaar, zoals schoorstenen, de karakteristieke gevels en de bitterzoutloods. De nieuwbouw van de nieuwe wijk refereert volop aan deze geschiedenis, met hoofdzakelijk gevels van baksteen en terugkerende hoektorens. Ook Hartogshof citeert nadrukkelijk van de oude bebouwing. Het gevarieerde woningaanbod (van stadsvilla tot sociale huur) is ondergebracht in een bouwblok waarin de verschillende onderdelen een eigen karakter hebben maar toch een geheel vormen. Hoeken worden gemarkeerd door hogere elementen met appartementen, daartussen liggen clusters met grondgebonden woningen dan wel huurappartementen. Rondom kunnen bewoners volop genieten van uitzicht en daglicht. Een bijzonder aspect aan de hele wijk is dat de soortenrijkdom van de Veluwe ook is teruggebracht in de hoofdgroenstructuur. Het ontwerp van Baljon Landschapsarchitecten bevat zodoende eiken, dennen, berken en ruige grassoorten. De verbinding met de natuur is ook doorgetrokken naar de binnenzijde van het gebouw, waarvan de privébergingen en de bewonersparkeerplaatsen op de begane grond liggen. Als een opgetilde ring is hier een groen dek aangelegd, waarlangs de stadsvilla’s en appartementen op de onderste laag worden ontsloten. Een brede tuin loopt in een L-vorm aan de noord- en westkant; aan de andere zijden liggen op hetzelfde niveau privé-terrassen van de eengezinswoningen. De ringtuin is omzoomd met een doorlopende balustrade van Douglashout. Op de begane grond zijn tussen de parkeerplaatsen dennen en struiken geplaatst die overeenstemmen met de tuinbeplanting.
TECHNIEK
Betonnen constructies vormen een stevige ondergrond voor de daktuin. Projectleider Joost Jalink van BAM Wonen: “Bouwen op de binnenplaats vergde een strakke planning, aangezien de torenkraan op een gegeven moment weg moest. Met de beperkte toegankelijkheid wil je daar zoveel mogelijk gebruik van maken. Eerst zijn de woningen in casco neergezet, waarbij de breedplaatvloeren voor de terrassen van de eengezinswoningen al in de ruwbouw zijn meegenomen. Daarna volgden de funderingen van de daktuinconstructie, waarop kolommen en liggers zijn geplaatst. De tuinvloer is gevormd uit kanaalplaat met een druklaag. Alle bovendaken zijn weer opgebouwd met kanaalplaat en een druklaag. Alleen op twee torendaken is waterretentie en groen aangelegd, verder was een heel beperkt aantal zonnepanelen nodig voor de energiehuishouding, Hartogshof haalt die voornamelijk uit warmte-koude-opslag. ”Daken en tuinvloer zijn waterdicht gemaakt door Westfriesland Dakbedekkingen onder supervisie van Patina. “Dat doen we vaker als de aanrijtijden voor hun gunstiger zijn”, vertelt manager platte daken Per Schonemann van Patina. “Zij hoeven niet langs de ring van Amsterdam, dat kan elke dag uren extra schelen.” Patina verzorgde tevens de aanleg van de permanente veiligheidsvoorzieningen, tegelvlakken en de PV-panelen. Als dakbedekking is gekozen voor bitumen van Wédéflex. Schoneman: “Op alle daken liggen op een dampremmer twee lagen 470K14 APP. Voor de tuinen en de twee groene torendaken is de toplaag een D4 No Roots. Alle bovendaken zijn geïsoleerd met Isomix Plus voor een Rc-waarde van 6,3. Ook onder de tegelterrassen van de eengezinswoningen ligt – onder afschot – een pakket Isomix. Met verstelbare tegeldragers is het afschot vlak getrokken. ”De inrichting van de tuin zelf is ter hand genomen door Green Rangers, die een ontwerp van Baljon als uitgangspunt hadden. “Wij hebben hier een eigen invulling aan gegeven”, begint Liz van Rehorst, mede-eigenaar van Green Rangers. “Een aangepast ontwerp, maar nog steeds gericht op het realiseren van een buitenomgeving waar je met plezier thuiskomt. Dat is het uitgangspunt van al onze tuinen. We hadden bovendien de opgave een bepaalde hoeveelheid waterretentie te realiseren. Daarom zijn naast de 1.700 m2 gezamenlijke daktuin ook twee torendaken voorzien van waterretentie, waar meteen ook groen op is aangelegd. In totaal kunnen de 8 cm hoge kratten 175 m3 regenwater vasthouden en daarmee het riool ontlasten. Joosten Ecodak heeft hiervoor een watermanagementoplossing geleverd met hun Aqua Multibox-kratten. Capillair werkend beschermingsdoek is om de 3 à 4 meter naar beneden gevouwen om substraat van voldoende water te voorzien.” Bovendaken voeren het regenwater ook af op de daktuin, die via overlopen zelf weer water afvoert via regenpijpen langs de (binnen)gevels. Op de retentielaag is voor de groene tuindelen 120 m3 substraat ingeblazen en 60 m3 compostrijk substraat via big bags verdeeld. Gemiddeld is de substraatlaag 30 cm dik, bij boompjes oplopend tot 80 cm. Deze zijn strategisch op kolomposities geplaatst. Loopvlakken zijn ingevuld met schelpengrit, mooi passend bij de kleur van de gemetselde gevels, aldus Ter Rehorst Het grit wordt gestabiliseerd door honingraatroosters die gescheiden door een filterdoek op uitgevlakt substraat liggen. Corten stalen opsluitbanden scheiden de vlakken met groen en grit. Langs de gevels loopt een 20 cm brede band met olivijn in een aluminium opsluitband. In de tuin zijn een aantal zitelementen opgenomen: twee ronde, licht getinte picknick van aluminium en twee zitjes van gerecycled kunststof en hout op aluminium poten. De afscheiding van de veertien terrassen is vormgegeven met flinke L-vormige plantenbakken van gebeitst Douglashout, net als de balustrade van de daktuin.
ESTHETIEK
Wat betreft daktechniek is de daktuin van Hartogshof geen rocket science. Wat wel zwaar telt, is dat de bewoners niet alleen vlakbij de Veluwe wonen, maar dat de natuur doorloopt tot aan de voordeur, terwijl het blik van auto’s goeddeels uit beeld blijft. Daarbij is ook aansluiting gevonden bij het industriële verleden dat we in dit gebouw (en de hele wijk) kunnen terugvinden. De tuin zelf belooft volgens Ter Rehorst een kleurrijke opeenvolging van seizoenen te worden. “Ik vind dat altijd prachtig om te zien gebeuren. We hebben duizenden bloembollen geplant en heel veel bloemrijke inheemse planten, zoals salvia en verbena. Daarnaast staan er onder meer een kersenboom, een pruikenboom en een appelboom, die ook insectvriendelijk zijn en vogels trekken. In plaats van een aantal smalle groenwanden – te duur – hebben we langs een aantal balkons draden gespannen, waar blauweregen en clematissen naar boven kunnen kruipen. Het geheel wordt afgemaakt door sway lights, lampjes op zonne-energie, gemaakt met schoteltjes op dunne pootjes, die voor een sprookjesachtigeverlichting zorgen. Bij de zitelementen zijn downlighters geplaatst. Op deze manier willen we het hele jaar door, overdag en ’s avonds, een aangename leefomgeving maken voor de bewoners. Groen en sociaal.”
DUURZAAMHEID
Wat betreft duurzaamheid scoort Hartogshof op de bijdrage aan de waterretentie, waarmee het riool wordt ontlast. De biodiversiteit is altijd gediend met meer groen in de stad, alleen is het effect in de nabijheid van de Veluwe wellicht niet hemelschokkend, maar alle bee(s)tjes helpen. Het is vooral een feest voor de bewoners om een binnenplaats te hebben waar de natuur een plek heeft.
SAMENWERKING
Over de samenwerking tijdens de bouw viel geen onvertogen woord te bespeuren. Patina is een goede bekende bij BAM Wonen. Voor projectleider Jalink was het een eerste kennismaking, maar hij vond het een verademing om met de dakdekkers uit Beverwijk en Andijk te werken, “Vooral op het vlak van heldere communicatie. Verder varen wij op hun expertise op hun eigen vakgebied. Samenwerken is vooral goed afstemmen, korte lijnen en vroeg aan tafel om de veiligheid van begin tot eind in te richten. Ook met Westfriesland verliep dat prima.” Green Rangers kwam in beeld op voordracht van Patina, die goede ervaringen had met de groenspecialist. Ter Rehorst: “Eigenlijk zijn we min of meer ontstaan door Patina. Ze doen zelf ook groendaken, maar als het ingewikkeld wordt, besteden ze het uit aan ons. En wij vonden de samenwerking met BAM Wonen ook uitstekend. Met nuchtere Achterhoekers is het aangenaam werken.”
VEILIGHEID
De veiligheidsvoorzieningen tijdens de bouw waren voor rekening van BAM Wonen. Na de bouw van het casco zijn hekwerken van steigers op de dakranden gemonteerd voor een veilige werkomgeving van de dakdekkers. In aanloop naar de montage van de balustrade rond debinnentuin was ook een hekwerk van steigers gemaakt. Voor de onderhoudsfase is de daktuin uiteraard veilig gebied. Op de hoge daken heeft Patina valbeveiliging van Latchways aangebracht, een merk dat zij zelf voeren. De PV-panelen hebben voldoende afstand tot de dakrand voor veilig onderhoud. Niveauverschillen op de boven daken zijn toegankelijk gemaakt door kooiladders.
Opdrachtgever: AM
Uitvoering: BAM Wonen
Ontwerp gebouw: MIX architectuur
Ontwerp tuin: Baljon Landscahapsarchitecten, Green Rangers
Dakdekker: Patina i.s.m. Westfriesland Dakbedekkingen
Uitvoering daktuin: Green Ranger
Leveranciers: Wédéflex (dakbanen), Van Wylick (Isomix), Joosten Ecodak (retentiesysteem), Wylick (Isomix Plus),
MSA Safety (Latchways valbeveiliging)