Nieuw boek over leien en leibedekking
Het pas verschenen boek Leien en leibedekking van restauratieadviseur Klaas Boeder en bouwhistoricus Willard van Reenen biedt inzicht in bijna alle aspecten van het historische leien dak. “Sinds 1986 zijn er in Nederland geen boeken verschenen over dit onderwerp”, vertellen de auteurs. “Wie zich erin wilde verdiepen, moest de informatie bij elkaar zoeken in URL-en en andere bronnen. Er was dus een grote behoefte aan een boek waarin alle actuele kennis bij elkaar staat.”
(Tekst: Nolanda Klunder Beeld: Klaas Boeder, Willard van Reenen)
Een nieuw handboek moet de kennis van historische daken met leibedekking verbeteren en verdiepen. In Leien en leibedekking, Handboek voor vakmensen betrokken bij restauratie van monumenten, komen in 360 pagina’s alle aspecten van het leien dak aan bod, waaronder de winning van leisteen, de verschillende soorten, de oorzaken van kwaliteitsverschillen, manieren om leien te keuren, de wijze waarop je een leien dak kunt inspecteren en uiteenlopende vormen van Maasdekking en Rijndekking. Het boek is verschenen bij het Nationaal Restauratie Centrum (NRC) en geschreven door Klaas Boeder, zelfstandig restauratieadviseur, en Willard van Reenen, zelfstandig bouwhistoricus. Beide auteurs werken al decennia in het vak en zijn docent en schrijver van lesmateriaal bij het NRC en het Nationaal Centrum Erfgoedopleidingen.
COMPLEET VERHAAL
Waarom was het belangrijk dat dit boek er kwam? Van Reenen vertelt: “Er bestaan over dit onderwerp goede boeken in Engeland, Duitsland en Frankrijk, maar er is niets actueels in Nederland, terwijl bij leien dakbedekking regionale verschillen een grote rol spelen.” Het laatste boek over leibedekking in Nederland is veertig jaar oud: Herman Janse, Leien op monumenten, uit 1986. “Dat is een goed boek, maar het beschrijft niet alle aspecten, schadebeelden en actuele eisen”, zegt Boeder. “In de tussenliggende jaren zijn er publicaties verschenen van de Rijksdienst, die vervolgens de basis vormden van URL 4010 Historisch leidak. In deze URL staat onder meer beschreven wat we onder een leien dak verstaan, hoe je een leien dak kwalitatief goed maakt en wat daarbij de eisen zijn aan het materiaal. In 2018-2020 kwam URL 2005, gericht op het bouwkundig inspecteren van monumenten, met daarin een hoofdstuk over leibedekking. Kortom: er was de afgelopen jaren veel informatie te vinden, maar er was geen samenhangend boek. Je moest het zelf bij elkaar zoeken, en dan nog kreeg je geen compleet overzicht. Dit boek biedt dat complete overzicht.” Van Reenen vult aan: “Het hoofdstuk over leibedekking in URL 2005 is overigens integraal opgenomen in ons boek. We hebben nadrukkelijk de link met de URL-en gezocht.”
MEER INZICHT
Het hoofddoel van het boek is om meer inzicht te geven aan degenen die de plannen maken en uitvoeren, zoals architecten, adviseurs, projectleiders, werkvoorbereiders, calculators. “Juist bij die groepen is gedegen kennis van het historische leien dak van groot belang, terwijl die kennis nu vaak onvolledig is”, zegt Boeder. “Een tweede groep wordt gevormd door overheden, en dan vooral gemeentes. Wij zien daar in onze beroepspraktijk een groot kennishiaat.” Daarnaast zijn er nog twee belangrijke doelgroepen, zegt Van Reenen: “Er zijn als derde de bouwkundig inspecteurs, monumentenwachters of inspecteurs bij een adviesbureau of restauratiearchitect, die een leien dak gaan inspecteren. Met het oog op die doelgroep besteden we in het boek veel aandacht aan schadebeelden en schades die je in het leimateriaal kunt aantreffen, de manier van bevestigen, de ondergrond, aansluitingen en hoe je die kunt herkennen. Ten vierde bouwhistorici. Een hoofdstuk gaat over de opname van een bestaand leien dak, beginnend met een paragraaf over bouwhistorie. Een leibedekking heeft details zoals afwerkingen van hoekkepers en nokken, die regionaal of tijdgebonden kunnen zijn. De vorm en de kleur van de lei kunnen onderdeel zijn van de architectuur en daarmee essentieel voor de geschiedenis van het gebouw. Daar hebben bouwhistorici vaak te weinig aandacht voor.”
TUSSEN ERVARING EN KENNIS
De leidekkers zelf zijn dus niet de allereerste doelgroep van het boek, leggen Van Reenen en Boeder uit. “Leidekkers komen pas aan het eind van het proces in beeld, als de leibedekking vervangen moet worden. Zij komen voor de uitvoering”, zegt Boeder. “Dat neemt niet weg dat ook voor hen dit boek zinvol is als verdieping. Het valt ons op dat relatief weinig leidekkers een opleiding volgen. Veelal leren ze het vak in de praktijk. Daarbij wordt vergeten dat er een verschil is tussen ervaring en kennis.” Van Reenen licht toe: “Iemand kan technisch heel onderlegd zijn, maar toch niet over de juiste kennis beschikken van bijvoorbeeld nieuwe ontwikkelingen en de relevante URL-en. Als ervaren vakmensen op onze opleidingen komen, gaat er vaak een wereld voor ze open: de wereld van restauratie-ethiek, van waaróm je iets op een bepaalde manier doet of laat. Dat is kennis die je niet opdoet met ervaring alleen.”
KWALITEIT HOGER
Wat opvalt, benadrukken de auteurs, is dat de kwaliteit van het leien dak de laatste jaren is verbeterd. Boeder: “Sinds de URL gepromoot is, zie ik dat de kwaliteit van het leidekken – dan heb je het over zaken als materiaalkeuze, aansluitingen – beduidend beter zijn dan twintig à vijfentwintig jaar geleden. We gaan steeds zorgvuldiger om met de kwaliteit van leien daken. Leien gaan zo’n tachtig jaar mee, althans, dat is de levensduur die de Rijksdienst als goed kwalificeert en die vereist is bij monumenten. Dus na tachtig jaar moet je ze vervangen. Als leibedekking nu vervangen wordt, dan houdt men zich aan de URL. Daardoor zie je dat er in technisch opzicht een betere leibedekking op het dak terugkomt dan erop lag.”
GEREEDSCHAP
“De uitvoering is dankzij de URL verbeterd. Maar in het voortraject zouden er nog andere keuzes gemaakt kunnen worden”, vat Van Reenen samen. “Er is in het voortraject vaak te weinig aandacht voor details of aansluitingen die mogelijk regionaal bepaald zijn of in een bepaalde periode thuishoren, of voor kleur of soort lei die bepalend zijn voor een dak. Door onkunde en gebrek aan kennis verdwijnen karakteristieke details.” Boeder vult aan: “Met dit boek willen we mensen bewust maken van wat er allemaal komt kijken bij een goed leien dak.” Van Reenen: “Alles begint met interesse en kennis. Daarvoor is er nu dit boek. Boeken zijn gereedschap om je vak mee uit te oefenen.”